पूर्वराष्ट्रपति र उपराष्ट्रपति राजनीतिमा आउनु गणतन्त्रको लागि गम्भीर विषय होः डा. बाबुराम भट्टराई

काठमाडौं । पूर्वप्रधानमन्त्री तथा नेपाल समाजवादी पार्टी(नयाँशक्ति)का अध्यक्ष डा. बाबुराम भट्टराईले पूर्वराष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारी र पूर्व उपराष्ट्रपति नन्दकिशोर पुनको क्रमशः आफ्ना मातृ पार्टीहरू एमाले र माओवादी केन्द्रको राजनीतिमा फर्कनुलाई लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्वास्थ्य, मर्यादा र दिगोपनाका लागि गम्भीर बिषय भएको बताएका छन् ।

संविधान र कानूनले पूर्व राष्ट्रपति र उपराष्ट्रपतिले कार्यकाल पूरा गरेपछि राजनीतिक दलमा लाग्न पाउने–नपाउने वा कुनै राजकीय पदमा बस्न हुने–नहुने भन्नेबारे केही नभनेकाले यो विषय कानूनी भन्दा पनि नैतिक, राजनीतिक र राष्ट्रिय हितको विषय भएको डा. भट्टराईको भनाइ छ ।

भारतका पहिलो राष्ट्रपति डा. राजेन्द्रप्रसाद स्वतन्त्रता आन्दोलनको बेला नेहरू, पटेल आदिकै हाराहारीका भारतीय कांग्रेसका बरिष्ठ नेता र ठूला विद्वान थिए तर अवकासपछि कुनै दलीय राजनीतिमा नलागेको डा. भट्टराईले उल्लेख गरेका छन् ।

डा. भट्टराई भन्छन्– पछिल्लो चरणका कांग्रेसका बरिष्ठ नेता प्रणव मूखर्जी पनि पार्टीमा फर्किएनन् । संसारभर यस्ता थुप्रै उदाहरण रहेको कुरा उनले लेखेका छन् ।

डा. भट्टराईले शुक्रबार सामाजिक संजालमा लेखेका छन्– पूर्वराष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारी र पूर्व उपराष्ट्रपति नन्दकिशोर पुनको क्रमशः आफ्ना मातृ पार्टीहरू एमाले र माओवादी केन्द्रमा औपचारिक आवद्धता र क्रियाशीलताले देशमा र सम्बन्धित पार्टीहरूभित्र बहस र विवाद सिर्जना हुनु हाम्रो शिशु संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्वास्थ्य, मर्यादा र दिगोपनकालागि गम्भीर विषय हो ।

यो मुद्दा अब सम्बन्धित पार्टी र तीभित्रका गुट–उपगुटहरूको लाभहानी र चासोको विषय मात्र नरहेर देशको राष्ट्रिय हित, लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको मर्म, हाम्रो शासकीय प्रणालीको चरित्र र नेपालका ‘कम्युनिष्ट’ पार्टीहरूको वैचारिक–राजनीतिक प्रतिबद्धतासँग समेत जोडिएको सार्वजनिक महत्वको विषय बन्न पुगेको छ ।

१. हाम्रो संविधान र कानूनले पूर्व राष्ट्रपति र उपराष्ट्रपतिले कार्यकाल पूरा गरेपछि राजनीतिक दलमा लाग्न पाउने–नपाउने वा कुनै राजकीय पदमा बस्न हुनेरनहुने भन्नेबारे केही नभनेकाले यो विषय कानूनी भन्दा पनि नैतिक, राजनीतिक र राष्ट्रिय हितको विषय हो । कतिपय कानूनले नबोलेका बिषयहरूमा नैतिक मूल्यमान्यता, सार्वजनिक हित र राष्ट्रियरअन्तर्राष्ट्रिय परम्परा वा अभ्यास महत्वपूर्ण र निर्णायक मानिन्छन् ।

हाम्रो जस्तो भर्खरै वंशानुगत राजतन्त्रको अन्त्य गरेर लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको राष्ट्रप्रमुख वा सम्पूर्ण देश, जनता र दलहरूको अभिभावकको रूपमा निर्वाचित संवैधानिक राष्ट्रपतिको व्यवस्था गरेको मुलुकमा शुरूशुरूका राष्ट्रपतिहरू र उपराष्ट्रपतिहरूले कस्तो परम्परा कायम गर्छन् भन्ने कुराले दीर्घकालीन महत्व राख्छ । अर्थात् कानूनी भाषामा नजीर कायम गर्छ ।

भारत लगायतका विश्वभरका संवैधानिक–सेरेमोनियल राष्ट्रपति भएका लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक मुलुकहरूमा पूर्वराष्ट्रपतिहरू (उपराष्ट्रपतिहरू समेत ! ) अवकाश पछि राजनीतिक दलहरूमा आवद्ध भएर काम गर्दैनन् । उदाहरणार्थ, भारतका पहिलो राष्ट्रपति डा. राजेन्द्रप्रसाद स्वतन्त्रता आन्दोलनको बेला नेहरू, पटेल आदिकै हाराहारीका भारतीय कांग्रेसका बरिष्ठ नेता र ठूला विद्वान थिए तर अवकासपछि कुनै दलीय राजनीतिमा लागेनन् । पछिल्लो चरणका कांग्रेसका बरिष्ठ नेता प्रणव मूखर्जी पनि पार्टीमा फर्किएनन् । संसारभर यस्ता थुप्रै उदाहरणहरू छन् ।

२. हाम्रो संविधानले राष्ट्रपतिलाई प्रधानमन्त्री र मन्त्रीपरिषद्कै निर्णय अनुसार कार्य गर्ने गरी सेरेमोनियल भने पनि देश र जनताको सर्वोच्च अभिभावकको रूपमा निकै महत्वपूर्ण र सम्मानित स्थान दिएको छ।अधिकार र कर्तव्य तोकेको छ । उपराष्ट्रपतिवारे धेरै नबोले पनि धारा ६७ (२) मा ‘राष्ट्रपतिको अनुपस्थितिमा राष्ट्रपतिबाट गरिने कार्यहरू उपराष्ट्रपतिबाट सम्पादन गरिनेछ’ भनेर राष्ट्रपतिकै हाराहारीको जिम्मेवारी र सम्मान दिएको छ ।

संविधानतः राष्ट्रपति पदको गरिमा, महत्व र उच्च स्थानवारे गम्भीरतापूर्वक निम्न कुरा मनन गरियोस् :