शहर चम्किँदै गर्दा किन निभ्दैछन् गाउँका बत्तीहरू ?

भोलाप्रसाद रोका

पृष्ठभूमिः

साँझ पर्नासाथ सहरका सडकहरू उज्यालो हुन्छन् । पसलका साइनबोर्ड चम्किन्छन्, गाडीका बत्तीहरू दौडिन्छन्, अग्ला भवनका झ्यालहरूमा जीवनका अनेक दृश्य देखिन्छन् । तर यही समयमा पहाडको कुनै गाउँमा एउटा घरको झ्याल अँध्यारो हुनसक्छ—किनकि त्यहाँका छोरा रोजगारीको खोजीमा सहर पुगेका छन्, छोरी पढाइका लागि बजार झरेकी छन्, र घरमा बाँकी छन बूढा आमाबुबा तथा ताल्चा लागेको कोठा । सहरको उज्यालो बढ्दै जाँदा गाउँको बत्ती किन निभ्दैछ भन्ने प्रश्न केवल भावनाको विषय होइनस यो नेपालको जनसंख्या, अर्थतन्त्र र सामाजिक संरचनासँग गाँसिएको गम्भीर प्रश्न हो ।

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा कुल जनसंख्या २ करोड ९१ लाख ६४ हजार ५७८ छ । जनगणनाको वर्गीकरणअनुसार ६६.१७ प्रतिशत जनसंख्या शहरी र ३३.८३ प्रतिशत ग्रामीण क्षेत्रमा बसोबास गर्छ । तर यी प्रतिशतलाई बुझ्दा एउटा कुरा सम्झनुपर्छ । नगरपालिकाभित्र बस्ने सबै मानिस सहरको सुविधा सम्पन्न जीवनमा छन् भन्ने होइन । नेपालमा स्थानीय तहको प्रशासनिक वर्गीकरण र वास्तविक सहरीकरण सधैँ एउटै कुरा हुँदैन । तैपनि जनसंख्या र सेवा–सुविधाको बढ्दो केन्द्रीकरणले गाउँबाट बाहिरिने दबाब कति तीव्र छ भन्ने संकेत गर्छ । (श्रोतःराष्ट्रिय जनगणना २०७८)

रित्तिँदै गरेका आँगन, पर्खिरहने आमाबुबा

राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालयको आन्तरिक बसाइँसराइसम्बन्धी विषयगत प्रतिवेदनअनुसार, जनगणनाले मापन गरेको जीवनकालीन बसाइँसराइको हिसाबमा २९.२ प्रतिशत मानिस आफ्नो जन्मस्थानभन्दा फरक ठाउँमा बसोबास गरिरहेका छन् । बसाइँसराइ गर्नेहरूमध्ये ग्रामीण क्षेत्रबाट शहरी क्षेत्रमा गएको हिस्सा ५१.३ प्रतिशत छ । प्रतिवेदनले ग्रामीण नगरपालिकामा बसाइँसराइको दर १७.१ प्रतिशत र शहरी नगरपालिकामा ३५.५ प्रतिशत देखाएको छ । यी आँकडा कुनै एक वर्षमा गाउँ छोड्ने मानिसको संख्या होइनन्, जनगणनाले समेटेको बसोबासको अवस्थाबाट बनेको चित्र हुन् । तर यसले मानिसहरू अवसरको खोजीमा आफ्नो पुरानो थलोबाट कति व्यापक रूपमा सरेका छन् भन्ने देखाउँछ । (श्रोतः आन्तरिक बसाइँसराइ प्रतिवेदन, राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय)

बसाइँसराइँको एउटा अनुहार रोजगारी खोज्दै सहर पुगेको युवा हो । अर्को अनुहार भने गाउँमा बसेर उसको फोनको प्रतीक्षा गरिरहेका आमाबुबा हुन् । खेतमा काम गर्ने हात कम हुँदै जान्छन् । घरको मर्मत रोकिन्छ, चाडपर्वमा फर्किने छोराछोरीको बाटो हेरिन्छ । कुनै बेला बालबालिकाको हल्ला सुनिने आँगनमा अहिले मौनता छाउँछ । विद्यालयमा विद्यार्थी घटेपछि कक्षा गाभिन सक्छन्, पसल, स्वास्थ्यचौकी वा सार्वजनिक यातायात चलाउन कठिन हुनसक्छ । गाउँ खाली हुनु भनेको घर खाली हुनुमात्र होइन—त्यहाँको सामाजिक जीवन, परम्परा, स्थानीय ज्ञान र एकअर्कालाई साथ दिने सम्बन्धहरू कमजोर हुनु पनि हो ।

यससँगै वैदेशिक रोजगारीका कारण परिवारबाट टाढा रहने जनसंख्याको अर्को ठूलो पक्ष छ । जनगणना २०७८ ले २१ लाख ९० हजार ५९२ जना विदेशमा अनुपस्थित रहेको उल्लेख गरेको छ । यो संख्या आन्तरिक बसाइँसराइको आँकडा होइन, तर देशका धेरै परिवारले आफ्ना सदस्यसँगै बस्न नपाएको व्यापक अवस्थाको संकेत हो । गाउँबाट सहर, सहरबाट विदेश—यसरी घरको श्रमशक्ति बाहिरिँदा बुढेसकालको सहारा, बालबालिकाको हेरचाह र खेतीपातीको निरन्तरतामा असर पर्नसक्छ । (श्रोतःराष्ट्रिय जनगणना २०७८)

सहरको उज्यालो सबैका लागि समान छैन

गाउँ छोड्नेहरूको मनमा प्रायः एउटै आशा हुन्छ–‘त्यहाँ पुगेपछि केही राम्रो हुन्छ ।’ राम्रो विद्यालय, उपचारको सुविधा, नियमित रोजगारी, यातायात र बजारको पहुँचस यी चाहना अस्वाभाविक होइनन् । समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब यी आधारभूत अवसरहरू थोरै ठाउँमा केन्द्रित हुन्छन् र नागरिकले आफ्नो भविष्य बनाउन जन्मथलो छोड्नुपर्ने बाध्यता महसुस गर्छन् ।

तर सहर पुगेपछि सबैको सपना पूरा हुँदैन । कम आम्दानी, अनिश्चित काम, महँगो भाडा, लामो यात्रा र असुरक्षित बसोबासले नयाँ कठिनाइ थप्न सक्छन् । गाउँमा रहेको घर वा जमिन बेचेर सहर पसेको परिवारले कहिलेकाहीँ आफ्नो पुरानो आधार पनि गुमाउँछ, तर सहरमा स्थिर आय र सुरक्षित जीवन सुनिश्चित हुँदैन । यसैले बसाइँसराइलाई केवल ‘गाउँ छोडेर सहर जाने’ सरल कथा मान्न मिल्दैन । यो अवसरको खोजी पनि हो र अवसरको असमान वितरणले सिर्जना गरेको बाध्यता पनि ।

सहरको चमक देखिन्छ, त्यसको पछाडिको संघर्ष भने प्रायः देखिँदैन । साँघुरो कोठामा धेरै परिवार बस्नु, अस्थायी काममा निर्भर रहनु, सन्तानहरूलाई राम्रो शिक्षा दिन संघर्ष गर्नु—यी सपनामुखी सहरको उज्वल चित्रसँगै चल्ने वास्तविकता हुन् । त्यसैले समाधान गाउँका मानिसलाई सहर जानबाट रोक्नुमात्र होइन । मानिसले जहाँ बसे पनि सम्मानजनक जीवन, गुणस्तरीय सेवा र रोजगारीको अवसर पाउन सक्ने व्यवस्था गर्नु हो ।

बाँझो खेत र कमजोर हुँदै गएको उत्पादन

गाउँको जनशक्ति घट्दा खेतीपातीमा असर पर्नु स्वाभाविक हो । खेती गर्नसक्ने परिवारका सदस्य बाहिरिएपछि जमिन बाँझिन सक्छ, खेतीको क्षेत्रफल घट्न सक्छ वा खेतबारी अरूको जिम्मामा छाडिन सक्छ । तर खाद्यान्न आयात बढ्नुको कारण बसाइँसराइ मात्रै हो भन्नु सही हुँदैन । उत्पादन लागत, बजारमा पहुँच, सिँचाइ, मल–बीउको उपलब्धता, भण्डारण, मूल्यको अनिश्चितता र कृषि नीतिजस्ता धेरै पक्षले कृषि उत्पादनलाई प्रभाव पार्छन्। बसाइँसराइ तीमध्ये एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष हो–विशेषतः गाउँमा काम गर्ने जनशक्ति र नयाँ पुस्ताको रुचि घट्दै जाँदा यस्तो अवस्था गाउँमा सृजना हुने गर्छ ।

जनगणना २०७८ अनुसार आर्थिक रूपमा सक्रिय जनसंख्यामध्ये ५०.१ प्रतिशत कृषि, वन तथा माछापालन क्षेत्रमा संलग्न छन्। यो कृषि क्षेत्र अझै धेरै नेपालीको जीविकासँग जोडिएको छ भन्ने तथ्य हो । तर मानिसको संलग्ना मात्रै हेद कृषि समृद्ध छ भनी निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । खेतीबाट पर्याप्त आम्दानी नआए, बजारमा उचित मूल्य नपाए र आधुनिक प्रविधि तथा सेवाको पहुँच कमजोर रहे युवाले अर्को रोजगारी खोज्नु स्वाभाविक हुन्छ । त्यसैले युवालाई गाउँमै बस्न आग्रह गर्नु अघि गाउँको श्रमलाई सम्मानित र लाभदायक बनाउने वातावरण चाहिन्छ ।

गाउँमा जीवन सम्भव बनाउने बाटो

बसाइँसराइ पूर्ण रूपमा रोक्नु न सम्भव छ, न आवश्यक। मानिसलाई पढ्न, काम गर्न र आफ्नो जीवन रोज्न स्वतन्त्रता हुनुपर्छ । तर बाध्यताले गाउँ छोड्नुपर्ने अवस्था घटाउन सकिन्छ । त्यसका लागि विकासलाई सहरको सीमाभित्र थुपार्ने होइन, गाउँसम्म र्पुयाउने नीति आवश्यक छ ।

पहिलो, स्थानीय सम्भावनाअनुसार रोजगारी सिर्जना गर्नुपर्छ। कृषि आधुनिकीकरण, पशुपालन, वनजन्य उत्पादन, पर्यटन, घरेलु उद्योग र स्थानीय सेवामा लगानी गर्दा युवाले आफ्नै ठाउँमा आयआर्जन गर्न सक्छन्। त्यसका लागि तालिम मात्र पर्याप्त हुँदैनस उत्पादनको बजार, सहुलियतपूर्ण ऋण, प्रविधि, बीमा र स्थिर मूल्यको व्यवस्था पनि चाहिन्छ ।

दोस्रो, शिक्षा र स्वास्थ्यको गुणस्तर गाउँमै सुधार्नुपर्छ । विद्यालयको भवन हुनुमात्र गुणस्तरीय शिक्षा होइन, दक्ष शिक्षक, आवश्यक सामग्री र सिकाइको उपयुक्त वातावरण आवश्यक पर्दछ । त्यसैगरी, गाँउमा स्वास्थ्य चौकी हुनुमात्रै पर्याप्त हुँदैन —सेवा दिने जनशक्ति, औषधि, उपकरण र आवश्यक पर्दा अस्पतालसम्म पुग्ने यातायात पनि चाहिन्छ ।

तेस्रो, स्थानीय तहलाई जिम्मेवारीसँगै स्रोत र क्षमता दिनुपर्छ । हरेक ठाउँको समस्या फरक हुन्छः कतै बजारको दूरी, कतै सिँचाइ, कतै सडक वा इन्टरनेटको अभाव । त्यसैले एउटै कार्यक्रम सबै ठाउँमा लागू गर्नुको सट्टा स्थानीय तथ्याङ्कका आधारमा योजना बनाउनुपर्छ । बसाइँसराइको कारण पनि पालिका पिच्छे फरक हुन सक्छ, त्यसलाई बुझेर मात्र लक्षित कार्यक्रम प्रभावकारी हुन्छन् ।

अन्ततः, गाउँ फर्किनु नै सफलताको एकमात्र मापदण्ड होइन । विदेश वा सहर पुगेका मानिसले पनि आफ्नो जन्मथलोमा लगानी, सीप र ज्ञान जोड्नसक्ने बाटो खोल्नु उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । गाउँमा फर्केर खेती गर्ने, स्थानीय उद्यममा लगानी गर्ने वा डिजिटल माध्यमबाट सेवा दिने अवसर बनेमा बसाइँसराइले गाउँसँगको सम्बन्ध पूर्णरूपमा तोड्नुपर्दैन ।

निष्कर्ष

शहरका बत्तीहरू बल्नु विकासको संकेत हुन सक्छन्, तर गाउँका बत्तीहरू निभ्नु त्यस विकासको मूल्य हुन दिनुहुँदैन । जनगणनाले देखाएको बसाइँसराइको ठूलो हिस्सा र विदेशमा अनुपस्थित लाखौँ मानिसको तथ्याङ्कले हामीलाई एउटा गम्भीर प्रश्न सोध्छ, नागरिकले अवसर पाउन आफ्नो घर, खेत र परिवारबाट टाढिनैपर्ने हो ?

गाउँलाई माया गर्नुपर्छ भनेर भाषण गर्नु सजिलो छ, गाउँमा बस्न सकिने जीवन बनाउनु कठिन तर अनिवार्य काम हो । रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात र बजारको पहुँचलाई गाउँसम्म र्पुयाउन सकिए मात्र युवाले आफ्नो भविष्य र जन्मथलोमध्ये एउटा रोज्नुपर्ने बाध्यता कम हुन्छ । सहरलाई उज्यालो बनाउनु गलत होइन—तर त्यो उज्यालो गाउँको अँध्यारोबाट आएको हुनुहुँदैन । गाउँका बत्ती फेरि बल्नु भनेको केवल घरमा बिजुली बल्नु होइनस खेतमा काम गर्ने हात, विद्यालयमा सुनिने बालआवाज, चाडपर्वमा भरिने आँगन र एक्लै पर्खिरहेका आमाबुबाको मनमा आशा बल्नु हो ।

(लेखक डेमोग्राफर हुन् । र, परिवार कल्याण महाशाखा, टेकूमा कार्यरत छन् )